جمشید مؤمن کیخا در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «
اوشیدا» با اشاره به اهمیت شناخت واژهها و اصطلاحات اصیل سیستانی بیان کرد: گویش هر منطقه بخشی از هویت فرهنگی مردم آن سرزمین است و بسیاری از واژههای موجود در گویش سیستانی دارای پیشینه تاریخی و فرهنگی ارزشمندی هستند که شناخت آنها میتواند به حفظ این میراث برای نسلهای آینده کمک کند.
وی در ادامه با اشاره به واژه «جو» اظهار کرد: این واژه در منابع لغوی از جمله «برهان قاطع» و فرهنگ واژههای دکتر محمد معین موردتوجه قرار گرفته و در شکلهایی مانند «جوق» و «جی» نیز دیده میشود.
این پژوهشگر سیستانی افزود: «جو» به چوبی گفته میشده که روی گردن جفت گاو قرار میگرفته و گاوآهن بهوسیله آن بسته میشده تا برای شیار و شخمزدن زمین مورداستفاده قرار گیرد.
جایگاه «گو» در فرهنگ ایرانی مؤمن با اشاره به جایگاه واژه «گو» در فرهنگ و باورهای ایرانیان، بیان کرد: در باور پیشینیان، گاو از جایگاه ویژهای برخوردار بوده و این حیوان نقش مهمی در زندگی، کشاورزی و معیشت مردم داشته است.
وی ادامه داد: ایرانیان در زندگی ابتدایی خود برای انجام امور مختلف به همکاری حیوانات نیاز داشتند و گاو یکی از مهمترین حیواناتی بود که در کشاورزی و زندگی روزمره مورداستفاده قرار میگرفت؛ به همین دلیل واژه «گو» در فرهنگ ایرانی دارای ارزش و جایگاه ویژهای شده است.
این گویششناس خاطرنشان کرد: در ادبیات فارسی نیز واژه «گو» در معانی مختلف بهکاررفته و گاهی برای اشاره به مردان نیرومند و قدرتمند استفاده شده است؛ برای نمونه در شاهنامه فردوسی نیز کاربرد این واژه در توصیف پهلوانان دیده میشود.
ردپای «گو» در نامهای تاریخی مؤمن با اشاره به برخی نامهای تاریخی و اسطورهای افزود: در برخی نامها مانند «کیکاووس» نیز میتوان ردپای واژه «گو» را مشاهده کرد که نشاندهنده جایگاه و ارزش این واژه در فرهنگ و زبان ایرانی است.
وی همچنین به داستان فریدون و گاو پرمایه در ادبیات حماسی ایران اشاره کرد و گفت: گاو در داستانهای ملی و اساطیری ایران نیز جایگاه مهمی داشته و در روایتهای مربوط به فریدون و دیگر شخصیتهای اسطورهای، حضور پررنگی دارد.
این پژوهشگر سیستانی ادامه داد: حتی در توصیف برخی ابزارها مانند «گرز گاوسر» نیز میتوان نشانههایی از اهمیت و جایگاه گاو در فرهنگ ایرانی را مشاهده کرد.
کشاورزی؛ ریشه بسیاری از واژههای سیستانی مؤمن با اشاره به پیشینه تاریخی سیستان در حوزه کشاورزی اظهار کرد: سیستان در گذشته بهعنوان یکی از مناطق مهم کشاورزی و تولید غله شناخته میشده و همین پیشینه باعث شده است بسیاری از واژهها و اصطلاحات مرتبط با کشاورزی و ابزارهای آن در گویش مردم منطقه باقی بماند.
وی افزود: در گویش سیستانی، «جو» به «یوغ» گفته میشده و در کنار آن واژههایی برای ابزارها و مراحل مختلف شخمزدن و کشاورزی نیز وجود داشته است.
این گویششناس با اشاره به برخی ترکیبات این واژه بیان کرد: «رزگو» در گویش سیستانی به زمین کشاورزی و «ناجو» به گاوی گفته میشده که توانایی انجام کار سخت و شخمزدن را داشته و از تجربه و توان بیشتری برخوردار بوده است.
وی تأکید کرد: بررسی این واژهها نشان میدهد که گویش سیستانی ارتباط عمیقی با شیوه زندگی، کشاورزی و فرهنگ مردم منطقه داشته و بسیاری از اصطلاحات آن از دل زندگی روزمره مردم شکلگرفتهاند.
«ات»؛ واژهای با کاربرد در بازیهای محلی مؤمن در ادامه سخنان خود به واژه «ات» در گویش سیستانی اشاره کرد و گفت: این واژه ریشه عربی دارد و در دورههای تاریخی وارد گویش مردم سیستان شده است.
وی افزود: «ات» در برخی کاربردها به معنای جایگاه امن، پناهگاه یا محلی است که فرد میتواند در آن از تعقیب و خطر در امان باشد.
این پژوهشگر ادامه داد: این واژه در بسیاری از بازیهای محلی سیستان نیز کاربرد داشته و گاهی به نقطهای مشخص در بازی گفته میشده که نقش هدف یا محل امن را برای بازیکنان ایفا میکرده است.
وی تصریح کرد: در بازیهایی مانند بازیهای سنتی و محلی سیستان، بازیکن تلاش میکرد خود را به این نقطه برساند تا از تعقیب دیگر بازیکنان در امان بماند یا بتواند برنده بازی شود.
کاربرد کنایی «ات کردی و رفتی» مؤمن با اشاره به کاربرد کنایی این واژه در گفتار روزمره مردم سیستان اظهار کرد: عبارت «ات کردی و رفتی» زمانی به کار میرود که فردی با عجله وارد جایی شود، خود را نشان دهد و بلافاصله بازگردد یا به هدف موردنظر خود دست پیدا کند.
وی افزود: این نوع کاربردهای کنایی در گویش سیستانی ارتباط زیادی با رفتارها و تصاویر ذهنی مردم دارد و بسیاری از اصطلاحات، بر اساس شباهت میان یک رفتار و معنای کنایی آن شکلگرفتهاند.
این کارشناس ادبیات خاطرنشان کرد: برای این مفهوم، اصطلاحات دیگری نیز در گویش سیستانی وجود دارد که نشاندهنده تنوع و ظرفیت بالای این گویش در انتقال مفاهیم و حالات مختلف انسانی است.
گویش سیستانی؛ میراثی نیازمند ثبت و معرفی مؤمن با تأکید بر ضرورت توجه بیشتر به گویش سیستانی بیان کرد: واژهها و اصطلاحات بومی، تنها مجموعهای از کلمات نیستند، بلکه هر واژه بخشی از تاریخ، فرهنگ، سبک زندگی و تجربه نسلهای گذشته را در خود جایداده است.
وی گفت: بسیاری از واژههایی که امروزه در گفتوگوی روزمره کمتر مورداستفاده قرار میگیرند، ممکن است در آینده به فراموشی سپرده شوند؛ بنابراین ثبت، بررسی و معرفی این واژهها میتواند نقش مهمی در حفظ هویت زبانی و فرهنگی سیستان داشته باشد.
انتهای خبر/
